Biblioteka Raczyńskich powstała dzięki fundacji Edwarda Raczyńskiego w specjalnie dla niej wzniesionym budynku przy dzisiejszym Placu Wolności 19.

Aktualizacja : 4 sierpień 2013. 
Praca przygotowana na zajęcia z Książki antykwarycznej w Polsce 
prowadzone przez dr hab. Iwonę Imańską, prof. UMK.

 

Zbiory Specjalne Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu,

Olivia Sara Granatowski,

Toruń 2013.

Hr. Edward Raczyński (1786 – 1845)

Dokładna data urodzenia Edwarda Raczyńskiego nie jest znana. Jego młodszy brat Atanazy kazał umieścić na kopii portretu podarowanego Bibliotece datę 2 kwietnia 1786 roku. Ojciec, Filip Raczyński, był generałem-­majorem wojsk koronnych i jednym z najbogatszych ludzi w Polsce, posiadał 3 miasta i 60 wsi oraz utrzymywał okazały dwór, złożony z blisko 200 osób1. W roku 1804, po śmierci ojca, Edward z bratem Atanazy rozpoczęli studia uniwersyteckie we Frankfurcie nad Odrą i w Berlinie, przerywając je 2 lata później ochotniczym zaciągiem do wojska. Za waleczność okazaną w bitwach pod Raszynem i Sandomierzem, Edward Raczyński, uzyskał krzyż Virtuti Militari i stopień kapitana, a niedługo później wycofał się ostatecznie z wojska, by osiąść w Rogalinie2, gdzie zgromadził bogaty księgozbiór. Zbiory po części pochodziły z zasobów bibliotecznych kasowanych zakonów. Księgozbiór ten stał się podstawą do utworzenia Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu.

Podróże po 1810 do Skandynawii, Laponii, a następnie do Turcji i Grecji zakończyły się wydaniem w 1821 r. obszernego Dziennika podróży do Turcji. Po powrocie do Polski, za namową przyszłej żony Konstancji Potockiej, poświęca się zbieraniu materiałów do dwutomowego dzieła Wspomnienia Wielkopolskie3. Do cenionych prac należy także czterotomowe dzieło Gabinet medalów polskich4, z którym można zapoznać się dzięki przygotowanej stronie internetowej pod tym samym tytułem.

W 1823 r. wydał drukiem listy Jana III do żony pisane spod Wiednia. Największa działalność wydawnicza Raczyńskiego przypada na okres od 1827 r., gdy zostaje gorliwym członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauki w Warszawie. Wydawał żródła i prace historyczne, traktaty polityczne, pamiętniki i serie wydawnicze: „Biblioteka Klasyków Łacińskich”, „Obraz Polaków i Polski w XVIII w.”, „Żywot sławnych Polaków”5.

Biblioteka i jej historia

Biblioteka Raczyńskich powstała dzięki fundacji Edwarda Raczyńskiego w specjalnie dla niej wzniesionym budynku przy dzisiejszym Placu Wolności 19. Otwarcie nastąpiło 5 maja 1829. Fundator chciał stworzyć regionalny ośrodek kultury polskiej pod zaborem pruskim6, zapoczątkowany zebranym przez siebie księgozbiorem, udostępnianym wszystkim w trosce o zachowanie języka polskiego i świadomości narodowej. Była to w Poznaniu pierwsza polska biblioteka publiczna i pierwszy polski warsztat naukowy w stolicy Wielkopolski7.

Gmach Biblioteki Raczyńskich ma także duże znaczenie wśród zabytków architektury klasycystycznej w Polsce, jako obiekt jedyny w swoim rodzaju, którego architektura związana jest ze słynną fasadą Luwru. Jest także jednym z pierwszych obiektów w Polsce, w którym zastosowano nowy materiał – żelazo8. Niewiele bibliotek w Polsce może także poszczycić się tym, że ich czytelnikiem był Adam Mickiewicz, czy Julian Marchlewski i Róża Luksemburg9.

W 1830 roku Biblioteka otrzymała prawo do egzemplarza obowiązkowego wydawnictw z terenu Wielkiego Księstwa Poznańskiego10. Charakterystyczne dla tej Biblioteki jest to, że od początku ważnym źródłem wzbogacania zbiorów były dary. Tylko w latach 1934­38 tą drogą księgozbiór wzbogaciły się o ponad 20 tys. woluminów11.

Po śmierci syna fundatora, Rogera, w 1864 roku, władze niemieckie przejeły organ zarządzający biblioteką, jakim było Kuratorium, by umożliwić germanizację instytucji. Polski księgozbiór i personel zapewnił zachowanie w Bibliotece Raczyńskich polskiej kultury aż do odzyskania niepodległości. Mimo poważnych problemów finansowych, a także utraty w 1919 roku egzemplarza obowiązkowego, księgozbiór systematycznie się powiększał12.

W 1924 roku miasto Poznań przejeło Bibliotekę Raczyńskich13 i rozwijało działalność do wybuchu II wojny światowej, kiedy to do placówek kulturalnych mieli dostęp wyłącznie Niemcy. Kierownik komisaryjny Józef Raczyński ocalił zbiory przed rozproszeniem i likwidacją przez okres wojny, a w 1943 wywiózł 17 tys. jednostek zbiorów specjalnych do podpoznańskiego majątku Obrzycko. W styczniu 1945 roku gmach biblioteki spłonał w trakcie walk o Poznań, a wraz z nim liczący około 180 tys. woluminów księgozbiór stanowiący ponad 90% bibliotecznych zbiorów przedwojennych14.

Po wojnie zaczęto gromadzić księgozbiór z terenu całego miasta w dawnej szkole przy ul. Św. Marcina 65 (w latach 1951-­89 ul. Armii Czerwonej). Od 1949 roku Biblioteka Raczyńskich była już w stanie tworzyć ogólnomiejską sieć filii i punktów bibliotecznych, a w 1956 roku zakończono odbudowę zabytkowego gmachu przy Placu Wolności, gdzie zostały zlokalizowane niektóre agendy biblioteczne i zbiory specjalne15.

Od marcu 2013 roku, prawdopodobnie do wakacji, większość zbiorów jest niedostępna, w związku z oddaniem nowego gmachu biblioteki przy ul. Placu Wolności 19 (wejście od al. Marcinkowskiego).

Pochodzenie zbiorów

W chwili otwarcia księgozbiór liczył 13 lub 17 tys. woluminów (źródła podają różne dane – fundator i „Przyjaciel Ludu”). Sporą część księgozbioru stanowił zbiór starodruków odziedziczonych po przodkach fundatora i oznaczone na jego polecenie superekslibrisem „Wyszyńskie”. Najstarsza część rodzinnych zasobów posiada superekslibris Michała Kazimierza Raczyńskiego, pradziadka Edwarda, „Michael C[asimi]rus Raczyński Subiudex terrest[ris] Posnanie[nsis]”16.

Istotne znaczenie, dla Biblioteki Raczyńskich, miały dary, wśród których bez wątpienia najcenniejszy stanowił ten złożony w 1835 r. przez żonę fundatora, Konstancję. Ofiarowała ona zakupioną od Juliana Ursyna Niemcewicza część jego prywatnej biblioteki, w której znajdowały się historyczne materiały źródłowe, cenne manuskrypty, starodruki i atlasy17.

Ważnym darem był także księgozbiór Sapiehów z Krasiłowa na Wołuniu, otrzymany od Teresy z Okęckich Czarnecką, prawniczki książąt Mikołaja i Idalii Sapiehów. Zbiór ten pochodził z bibliotek klaszotnych i prywatnych, zarówno z krajowych jak i zagranicznych18.

Zgodnie ze statutem przy zakupie nowych książek, pierwszeństwo miały te, które mogłyby zainteresować mieszkańców Wielkiego Księstwa Poznańskiego, a w szczególności o tematyce, ogólnej, moralnej, historycznej, technicznej i filologicznej. Z początku księgozbiór powiększał się dzięki nabywaniu przez Edwarda Raczyńskiego i jego bibliotekarza – Józefa Łukaszewicza, cennych rękopisów, starych druków i obiektów kartograficznych19. Kupowano przede wszystkim książki z wielkopolskich bibliotek klasztornych po kasacji klasztorów oraz sporo dzieł zakupiono we Wrocławiu. W latach 1865-­1917 zakupione staro druki pochodziły z XVII wieku. Przeważnie były to druki niemieckie i polskie posnaniana pochodzące od ksiegarzy poznańskich i wrocławskich20.

Dar Ignacego Mosia, znanego w kraju miłośnika Henryka Sienkiewicza, zapoczątkował kolekcję Muzeum Henryka Sienkiewicza, zaś dary bibliofila Mariana Walczaka, dały początek Muzeum­Pracowni Józefa Ignacego Kraszewskiego. Biblioteka wzięła również pod swoją opiekę Mieczkanie­pracownie Kazimiery Iłłakowiczówny21.

Według katalogu z roku 1885 było 191 inkunabułów. Liczba starych druków, z wyjątkiem inkunabułów, zgromadzonych w XIX wieku w Bibliotece Raczyńskich nie jest znana, ponieważ podawano tylko ogólny stan całego księgozbioru22.

Obecnie w skład zbiorów specjalnych wchodzą rękopisy wraz z teatraliami, stare druki, kartografia oraz zbiory graficzne. W sumie ponad 100 tys. jednostek, udostępnianych w Czytelnii Zbiorów Specjalnych. Korzystanie z nich ułatwiają katalogi: tradycyjne kartkowe i drukowane23.

Rękopisy

Zasoby rękopisów to przede wszystkim materiały historyczne i literackie, głównie z terenu Wielkopolski. Najstarsze nabytki pochodzą z kasowanych majątków zakonnych, a wśród niech:

  • Liber Beate Marie Virginis, XIII w., pergaminowy rękopis
  • autografy Juliana Ursyna Niemcewicza, dar Konstancji Potockiej (żony E. Raczyńskiego)
  • Radziviliana, z archiwum w Nieświeżu (białoruski kodeks rękopiśmienny z XVI­XVII w. zawierający legende o Tristanie – najstarszy zabytek białoruskiego piśmiennictwa świeckiego)24
  • autografy Józefa Wybickiego i Antoniego Malczewskiego
  • księgi klasztorne z XIII w.
  • listy królewskie z XVI­XVII w.

Do najcenniejszych zbiorów powojennych należą:

  • Livre d’heures, XIV/XV w., bogato iluminowany rękopis
  • autograf poematu Psalmów – psalm, Cypiana Kamila Norwida dedykowany Augustawowi Cieszkowskiemu z 1850 r.
  • listy i autografy Józefa Ignacego Kraszewskiego, Henryka Sienkiewicza, Józefa Wybickiego
  • 482 dyplomy (4 spisane w średniowieczu)
  • dokumenty wystawione przez królów (m.in. Zygmunt Stary, Zygmunt August, Stefan Batory, Zygmunt III Waza) i papieży (m.in. Benedykta XIV, Piusa VI, Innocentego IV)25
  • zespół rękopisów teatralnych, 4 546 pozycji sztuk teatralnych z XIX i XX w.26

Ponadto w okresie międzywojennym Biblioteka wzbogaciła się o archiwa rodzinne: Mycielskich, Leszczyńskich, Skórzewskich, Tyszkiewiczów oraz spuścizny: Zygmunta Skórzewskiego, Bernarda Chranowskiego, Aleksandra Janty­Połczyńskiego oraz akta wielu polskich organizacji działających w Wielkopolsce w czasie zaborów. Zbiory te przetrwały wojne wywiezione do Obrzycka27.

Starodruki

Wśród zgromadzonych starodruków przeważają dzieła z zakresu historii i literatury, wiele z nich podejmuje tematykę polityczną i religijną. Większość stanowią polonika, w tym sporo druków poznańskich i wielkopolskich, wyjątkiem zaś jest szczególnie cenny zespół 252 inkunabułów, w którym przeważają druki obce.

  • druk wydany w Moguncji w 1470 r. (Hieronymus Epistolae),
  • druk polski wydany w Krakowie w 1475 r. (Joannes de Turrecremata Expositio super toto Psalterio)28.
  • Peregrinatio in Terram Sanctam Bernardusa de Breidenbacha z 1486 r., pierwsza drukowana książka podróżnicza, która wyróżnia się imponującym drzeworytami – najdłuższy, przedstawiający Wenecję, mierzy 162 cm i drukowanym był z 4 klocków.

Wśród wydanych w XVI wieku do unikatowych arcydzieł zalicza się:

  • kancjonał husycki Piesne Chval Bozskych z 1541 r., zawierający ok. 500 pieśni opatrzonych nutami. Jest to jedyny na świecie kompletny egzemplarz ocalały z całego nakładu.
  • pierwsze wydanie dzieła życia Mikołaja Kopernika De revolutionibus orbium coelestu,

Liczne polonica szesnastowieczne wydawane przez oficyny krakowskie i poznańskie (Nehringa i Wolraba)29. :

  • Biblia tłumaczona przez Jakuba Wujka, wydana w 1599 r.,
  • Kronika wszystkiego świata Marcina Bielskiego z 1564 r.,
  • dzieło Marcina Kromera De origine et rebus gestis Polonorum, wydane w Bazylei w 1555 r.,
  • poznańskie wydanie Ius Regni Poloniae Mikołaja Zalaszewskiego z lat 1699­1702.

Większość starodruków ma oprawy skórzane: brązowe lub jasne ze świńskiej skóry. Do najcenniejszych należą dwie oprawy pochodzące z Biblioteki Zygmunta Augusta. Jedna z nich, ozdobiona radełkami i tłokami, posiada supereklibris królewski na okładzinie przedniej i wytłoczony napis na tylnej: „Sigismundii Augustii regis Poloniae Monumentum 1562”30.

Zbiory specjalne

Do najważniejszych zbiorów specjalnych Biblioteki Raczyńskich należy zaliczyc rękopisy (blisko 4300 jednostek), starodruki (blisko 18 tys. woluminów), kartografię (ponad 2 tys. jednostek), ekslibrisy (ponad 37 tys. jednostek) oraz druki wydane po 1800 r. (pochodzące z tzw, dawnego, przedwojennego zasobu; 4 tys. woluminów)31.

Dużą wartością przedstawiają zbiory kartograficzne, m.in. atlas Orteliusa z 1575 i 1595 r. Unikatem w skali światowej jest kancjonał husycki z 1545 r32, a także atlasy wydawane w Amserdamie w latach 1652, 1662 i 1717, czy Paryżu w 1719 r33.

Ponad to w 1995 r. do liczącego ponad 7 tys. jednostek zbioru eklibrisów, Klemens Raczek, kolekcjoner i znawca eklibrisów, podarował Bibliotece Raczyńskich swój zbiór liczący blisko 30 tys. znaków książkowych34.

Przypisy

  1. A. Kaczkowski, Biblioteka Raczyńskich, Warszawa-Poznań 1978, s. 89.
  2. Ibidem, s. 90.
  3. Ibidem.
  4. Ibidem, s. 92.
  5. Ibidem.
  6. Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu [online : dostęp 3 marca 2013] Dostępne w Internecie: http://www.bracz.edu.pl/.
  7. A. Kaczorowski, op. cit., s. 6.
  8. Ibidem.
  9. Biblioteka Raczyńskich : 1829-1989, oprac. J. Dembski, Poznań 1989, s. 8.
  10. Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu…, op. cit.
  11. Biblioteka Raczyńskich : 1829-1989…, op. cit., s. 6.
  12. Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu…, op. cit.
  13. Ibidem.
  14. Ibidem.
  15. Ibidem.
  16. Stare druki w Bibliotece Raczyńskich w Poznaniu : informator, oprac. D. Gołębiewska, Poznań 1998, s. 7.
  17. Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu…, op. cit.
  18. Stare druki…, op. cit., s. 9.
  19. Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu…, op. cit.
  20. Stare druki..., op. cit., s. 7.
  21. Biblioteka Raczyńskich : 1829-1989…, s. 8.
  22. Stare druki…, op. cit., s. 9.
  23. K. Tomczyk-Kozioł, Zbiory specjalne Biblioteki Raczyńskich i ich czytelnicy, [w:] Jakość bibliotek w naszych rękach. Materiał z V Forum Młodych Bibliotekarzy Lublin 9-10 IX 2010, Lublin 2010, s. 143.
  24. Ibidem.
  25. Ibidem, s. 144.
  26. Biblioteka Raczyńskich : 1829-1989…, s. 7.
  27. K. Tomczyk-Kozioł, op. cit., s. 144.
  28. Biblioteka Raczyńskich : 1829-1989…, s. 6.
  29. Ibidem.
  30. K. Tomczyk-Kozioł, op. cit., s. 144-145.
  31. A. Baszko, Bohemica w zbiorach specjalnych Biblioteki Raczyńskich, [w:] Na styku kultury polskiej i czeskiej : dziedzictwo, kontynuacje, inspiracje, red. nauk. M. Balowski, Poznań 2011, s. 273.
  32. Biblioteka Raczyńskich : 1829-1989…, s. 6.
  33. Ibidem, s. 7.
  34. A. Baszko, op. cit., s. 278.

Bibliografia

  1. Baszko A., Bohemica w zbiorach specjalnych Biblioteki Raczyńskich, [w:] Na styku kultury polskiej i czeskiej: dziedzictwo, kontynuacje, inspiracje, red. nauk. M. Balowski, Poznań 2011, s. 273­-285
  2. Biblioteka Raczyńskich : 1829­-1989, oprac. J. Dembski, Poznań 1989
  3. Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu [online : dostęp 3 marca 2013] Dostęp w Internecie: http://www.bracz.edu.pl/
  4. Kaczkowski A., Biblioteka Raczyńskich, Warszawa­-Poznań 1978
  5. Stare druki w Bibliotece Raczyńskich w Poznaniu : informator, oprac. D. Gołębiewska. Poznań 1998
  6. Tomczyk-­Kozioł K., Zbiory specjalne Biblioteki Raczyńskich i ich czytelnicy, [w:] Jakość bibliotek w naszych rękach. Materiały z V Forum Młodych Bibliotekarzy Lublin 9-­10 IX 2010, Lublin 2010, s. 143-­148

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *